"Kijk eens naar de klaprozen." Het is één van de eerste opmerkingen die onze gids maakt wanneer we tussen de proefvelden van de DOK-trial wandelen. Op het eerste gezicht lijken de graanperceeltjes weinig van elkaar te verschillen, maar wie beter kijkt, ziet duidelijke contrasten. In de biologische en biodynamische perceeltjes kleuren klaprozen het graan rood. De conventionele ogen strakker en homogener. Het is een klein detail, maar het illustreert meteen dat verschillende landbouwsystemen niet alleen een andere bedrijfsvoering kennen, maar ook een ander landbouwlandschap creëren.

In mei bezochten onderzoekers van Hooibeekhoeve, Inagro en ILVO, in het kader van het Horizon Europe-project OH-FINE, de DOK-trial gerund door FiBL en Agroscope in Therwil (Zwitserland). De DOK-proef is wereldwijd een begrip. Al sinds 1978 worden er verschillende landbouwsystemen naast elkaar beheerd en opgevolgd. Daardoor kunnen onderzoekers effecten bestuderen die pas na tientallen jaren zichtbaar worden. Juist dat maakt deze proef zo uniek.

Drie systemen, één langetermijnproef

De naam DOK verwijst naar de drie onderzochte landbouwsystemen: D voor bioDynamisch, O voor Organisch-biologisch en K voor conventioneel ("Konventionell").

Hoewel alle systemen dezelfde vruchtwisseling volgen, verschillen ze fundamenteel in hun aanpak. Het conventionele systeem maakt gebruik van minerale meststoffen en chemische gewasbeschermingsmiddelen. De biologische percelen steunen op organische bemesting en groenbemesters. Het biodynamische systeem bouwt daarop verder en gebruikt daarnaast biodynamische preparaten. Op het moment van ons bezoek stonden onder andere aardappelen, grasklaver en granen op de velden.

Een minder zichtbaar, maar minstens even belangrijk onderdeel van de proef is de bemestingstrap. Binnen elk landbouwsysteem worden twee verschillende bemestingsniveaus vergeleken. Bij de biodynamische percelen wordt de stalmest bovendien eerst gecomposteerd. Zo kunnen onderzoekers nagaan hoe de verschillende systemen reageren wanneer de aanvoer van nutriënten afneemt.

Een systeem vergelijken vraagt compromissen

Tijdens de rondleiding werd ook duidelijk hoe moeilijk het is om landbouwsystemen eerlijk met elkaar te vergelijken. Elk systeem is immers ontwikkeld als een geheel van maatregelen die elkaar versterken. Verander je één onderdeel, dan beïnvloed je vaak het volledige systeem.

Om de verschillen zo goed mogelijk aan de landbouwsystemen zelf toe te schrijven, moeten onderzoekers daarom keuzes maken. Zo worden in alle systemen dezelfde gewasrassen geteeld en gebeurt de bodembewerking op dezelfde manier (bv. ploegen op een 15 cm diepte). In de praktijk zou een biologische of biodynamische landbouwer misschien voor andere rassen of een andere bewerking kiezen, maar dan zouden meerdere factoren tegelijk veranderen. De DOK-trial kiest daarom bewust voor een wetenschappelijk compromis: niet elk systeem wordt volledig geoptimaliseerd, maar de vergelijking blijft wel betrouwbaar.

Bodemkwaliteit laat zich niet opjagen

Misschien wel de belangrijkste indruk die we meenamen uit het bezoek, is dat bodemkwaliteit tijd vraagt. Je bouwt geen gezonde bodem op in enkele seizoenen. Het is het resultaat van tientallen jaren consequente keuzes.

Dit blijkt ook uit de onderzoeksresultaten. Een grotere aanvoer van dierlijke mest leidt tot een hoger koolstofgehalte in de bodem. Door de mest te composteren, zoals in het biodynamische systeem gebeurt, wordt de organische koolstof stabieler en kan het koolstofgehalte in de bodem verder toenemen. Dit draagt bij aan een betere bodemstructuur, stabielere bodemaggregaten en een groter vermogen van de bodem om water vast te houden. De proefplots zonder bemesting vertonen daarentegen de laagste koolstofgehaltes, wat wijst op een geleidelijke uitputting van de bodem.

Ook onder de grond zijn de verschillen zichtbaar. Bodems die regelmatig organisch materiaal ontvangen, herbergen een rijker bodemleven met meer regenwormen, schimmels en micro-organismen. Dat bodemleven speelt een sleutelrol in de afbraak van organische stof, de vrijstelling van nutriënten en het behoud van een goede bodemstructuur.

Tijdens de toelichting benadrukten de onderzoekers dat deze resultaten niet het gevolg zijn van één afzonderlijke maatregel. Het is juist de combinatie van een ruime vruchtwisseling, een regelmatige aanvoer van organische stof en een doordacht bodembeheer die op lange termijn voor een weerbare bodem zorgt. Daarbij werd het belang van organische bemesting en het gebruik van een rustgewas met vlinderbloemigen (zoals een tweejarige gras-klaver) benadrukt.

Meer dan alleen opbrengst

Wanneer landbouwsystemen worden vergeleken, gaat de aandacht vaak eerst naar de opbrengst. Ook in de DOK-proef halen de conventionele systemen gemiddeld hogere opbrengsten, zeker wanneer voldoende kunstmest beschikbaar is. Dit opbrengstverschil kan in praktijk verkleind worden door bv. in bio te kiezen voor plaagresistente aardappelrassen.

Maar opbrengst vertelt niet het volledige verhaal. De biodynamische en biologische systemen gebruiken minder externe inputs, verbruiken minder fossiele energie en scoren beter op verschillende milieu-indicatoren. Bovendien zijn bodems met een hoger organische stofgehalte beter bestand tegen droogte, omdat ze meer water kunnen infiltreren en langer vasthouden. In een klimaat waarin extreme weersomstandigheden steeds vaker voorkomen, wordt die weerbaarheid steeds belangrijker.

Een proef die vooruit blijft kijken

Bijna vijftig jaar na de start blijft de DOK-trial verrassend actueel. Vragen rond bodemkwaliteit, koolstofopslag, biodiversiteit en klimaatadaptatie staan vandaag meer dan ooit op de agenda. Veel van de antwoorden worden nog altijd gezocht op dezelfde proefvelden die eind jaren zeventig werden aangelegd.

Voor de onderzoekers van Hooibeekhoeve, Inagro en ILVO was het bezoek dan ook meer dan een blik op een historische proef. Het was vooral een bevestiging dat investeren in bodemkwaliteit een langetermijnverhaal is. De effecten van goed bodembeheer worden misschien niet onmiddellijk zichtbaar, maar bouwen zich jaar na jaar op.

Voor biologische landbouwers is dat wellicht geen nieuwe boodschap. Toch blijft het bijzonder om te zien hoe bijna een halve eeuw wetenschappelijk onderzoek die praktijkervaring blijft onderbouwen. De DOK-trial toont dat een gezonde bodem niet het resultaat is van één techniek of één seizoen, maar van een doordacht systeem dat jarenlang consequent wordt toegepast.

Meer info?
OH-FINE project: https://www.oh-fine.eu/
Meer info over DOK-trials: https://www.fibl.org/en/locations/switzerland/departments/soil-sciences/bw-projekte/dok-trial 

ILVO: Maarten De Boever Maarten.DeBoever@ilvo.vlaanderen.be, Lieve De Cock lieve.decock@ilvo.vlaanderen.be
Inagro: Jasper Vanbesien jasper.vanbesien@inagro.be
Hooibeekhoeve: Katrien Geudens katrien.geudens@provincieantwerpen.be