Hoe gezond is jouw bodem echt? Landbouwers baseren hun bemestingsstrategie meestal op een klassieke bodemanalyse. Die geeft waardevolle informatie over de pH en de beschikbaarheid van voedingsstoffen, maar vertelt niet altijd het volledige verhaal. Vooral de onderlinge verhoudingen tussen calcium (Ca), magnesium (Mg) en kalium (K) krijgen vaak weinig aandacht, terwijl net die balans een grote invloed heeft op de bodemstructuur, slempgevoeligheid en gewasgroei.

Een vergelijking van verschillende bodemanalyses op tien praktijkpercelen werpt nieuw licht op dit vaak onderschatte aspect van bodemgezondheid. Op basis hiervan werd een beslissingsboom ontwikkeld om gericht te bepalen hoe de mineralenbalans kan worden bijgestuurd, rekening houdend met de producten die in 2026 zijn toegelaten in de biologische productie.

Klei-humuscomplex

Naast de pH is ook het klei-humuscomplex een belangrijke factor voor een gezonde en productieve bodem. Zoals de naam aangeeft, bestaat dit complex uit klei- en humusdeeltjes. Beide zijn negatief geladen en kunnen daardoor positief geladen voedingsstoffen (kationen) zoals calcium (Ca²⁺), magnesium (Mg²⁺) en kalium (K⁺) binden en tijdelijk vasthouden. Zo worden deze nutriënten beschermd tegen uitspoeling en blijven ze beschikbaar voor het gewas. Toch is het belangrijk om hierbij ook de pH binnen de streefzone te houden. Bij een te lage pH wordt een groter deel van het klei-humuscomplex bezet door kationen waterstof (H⁺) en aluminium (Al³⁺). Vooral aluminium kan schadelijk zijn voor de wortelontwikkeling van planten.

De capaciteit van een bodem om deze kationen te binden en opnieuw vrij te geven, wordt uitgedrukt als de CEC (Cation Exchange Capacity of kationenuitwisselingscapaciteit). Hoe groter het klei-humuscomplex, hoe hoger de CEC en hoe beter de bodem voedingsstoffen kan bufferen. Bodems met een hoger gehalte aan klei en/of organische stof beschikken daarom doorgaans over een hogere CEC.

Invloed op de bodemstructuur

Niet alleen de hoeveelheid calcium, magnesium en kalium is belangrijk, maar ook de verhouding waarin deze kationen het klei-humuscomplex bezetten. Die bezettingsgraad heeft een grote invloed op de bodemstructuur.

• Calciumionen (Ca²⁺) zorgen ervoor dat klei- en humusdeeltjes stabiele bodemaggregaten vormen. Hierdoor blijven de bodemdeeltjes voldoende van elkaar gescheiden, waardoor een bodem ontstaat met een goede poriënstructuur. Dat zorgt voor voldoende zuurstof, een goede waterinfiltratie en een vlotte wortelontwikkeling.
• Daarnaast bevorderden ook magnesiumionen (Mg²⁺) de binding tussen klei- en humusdeeltjes. Toch kan een relatief hoge magnesiumbezetting resulteren in bodemdeeltjes die dichter tegen elkaar komen te liggen. De bodem wordt compacter, bevat minder lucht, heeft een lagere infiltratiecapaciteit en is gevoeliger voor slempvorming en verdichting.
• Kalium (K⁺) is een essentiële voedingsstof voor het gewas, maar draagt veel minder bij aan de stabiliteit van de bodemstructuur dan calcium. Een zeer hoge kaliumverzadiging kan ervoor zorgen dat de aggregaatstabiliteit vermindert doordat er minder calcium op het uitwisselingscomplex aanwezig is.

Daarom is niet alleen de hoeveelheid van deze elementen belangrijk, maar ook hun onderlinge verhouding op het klei-humuscomplex.

In sommige bodemkundige benaderingen wordt gestreefd naar een calciumbezetting van ongeveer 65 tot 80%, een magnesiumbezetting van 10 tot 20% en een kaliumbezetting van 2 tot 5% van de CEC. Deze richtwaarden zijn echter niet universeel toepasbaar en kunnen verschillen naargelang de bodemsoort en de lokale omstandigheden. Belangrijker dan het behalen van een exacte bezettingsgraad is dat calcium, magnesium en kalium in voldoende mate beschikbaar zijn en dat de bodem een gunstige structuur behoudt.

Beschikbare bodemanalyses

De klassieke bouwvooranalyses bepalen de CEC en de bezetting van het klei-humuscomplex niet. Ze analyseren wel de pH en de beschikbare hoofdelementen. Op basis daarvan kan worden beoordeeld of de bodemtoestand afwijkt van de streefwaarden voor pH en nutriëntenvoorziening. In combinatie met informatie over de geplande teelten, kan het laboratorium een bekalkings- en bemestingsadvies opstellen.

Wie meer inzicht wil krijgen in de bodemgezondheid, kan kiezen voor een uitgebreidere analyse, die ook het klei-humuscomplex en de CEC bepaalt. Daarnaast zijn er ook labo’s die nog meer parameters kunnen analyseren zoals de bulkdensiteit, het watervasthoudend vermogen, de bodembiodiversiteit, sporenelementen, …

Binnen het demoproject 'Bio-regeneratieve praktijken in het veld!' gefinancierd door het Agentschap Landbouw en Zeevisserij werd op basis van analyses die de CEC bepalen een beslissingsboom ontwikkeld. Daarmee kunnen landbouwers stap voor stap gerichte bemestingskeuzes maken om de verhouding tussen de kationen op het klei-humuscomplex te optimaliseren en zo de bodemstructuur en bodemgezondheid verder te verbeteren.

Meer info?
elien.derooze@inagro.be
lukas.hellemans@proefstation.be

Dit artikel kadert in het demonstratieproject “Bio-regeneratieve praktijken in het veld!”, met steun van het Agentschap Landbouw en Zeevisserij.