Fruittelers zetten meer in op regeneratieve teeltprincipes en bloemrijke mengsels om de bodemgezondheid te verbeteren en natuurlijke plaagbeheersing te versterken. Dat is een goede evolutie, maar toch groeit de bezorgdheid dat die kruidenrijke mengsels ook ongewenste bijwerkingen kunnen hebben zoals het aantrekken van knaagdieren. Woelmuizen en -ratten kunnen namelijk flinke schade veroorzaken aan de boomwortels en de schors, met uitval van bomen tot gevolg.

In het project ‘Bloemen zonder Woelen’ evalueert pcfruit de seizoensgebonden activiteit van woelmuizen en kijken we hoe verschillende vegetatietypes de activiteit en verspreiding van de schadelijke knaagdieren in appelboomgaarden beïnvloeden.

Monitoring in appelboomgaarden

In 2025 voerden we gedurende een jaar observaties uit in twee commerciële Jonagold-boomgaarden. Het onderzoek had tot doel de seizoensgebonden activiteit van woelmuizen te monitoren en de impact van bloeiende planten te evalueren in vergelijking met de klassieke grasbaan in appelboomgaarden (Foto 1). We voerden het onderzoek uit in twee IPM appelboomgaarden die we selecteerden uit twaalf vooraf gescreende locaties met een gekende aanwezigheid van woelmuizen.

Beschrijving van studieboomgaarden

Boomgaard 1

De eerste appelboomgaard heeft vijf rijen bomen, elk ongeveer 80 meter lang, met tussen de rijen raaigras (Foto 2). Links (aan de oostzijde) van boomgaard 1 lag een groter veld met een complex groenbedekkermengsel voor regeneratief bodembeheer. Het veld was ingezaaid in 2024 met een mix van LG graslandkruiden: TerraLife Solanum Organic (69,3% vlinderbloemigen, 30% niet-vlinderbloemigen) en TerraLife WarmSeason (36% vlinderbloemigen, 2% kruisbloemigen, 62% andere kruiden). Rechts van boomgaard 1 lag een zone met voornamelijk raaigras (tussen boomgaard 1 en 2). In de winter van 2024 – 2025 zijn er tussen boomgaard 1 en de zone van complex groenbedekkermengsel een aantal rijen jonge appelbomen geplant.

Boomgaard 2

De tweede appelboomgaard had negen rijen, die voornamelijk bedekt waren met ingezaaid raaigras en enkele wilde breedbladige planten in de boomrijen. Beide randen van de boomgaard bestonden voornamelijk uit raaigraspaden (Foto 2). We telden openingen voor woelmuizen binnen de boomkruinzone, gedefinieerd als een gebied van 1 meter breed.

Hoe actief zijn woelmuizen in appelboomgaarden?

Alle openingen die we in het begin van het onderzoek hebben waargenomen, werden zorgvuldig met grond dichtgemaakt om het gedrag van de woelmuizen te kunnen volgen, want actieve woelmuizen openen hun gangen opnieuw. Midden juni, het begin van de monitoring, telden we in totaal 654 woelmuizenopeningen in de twee boomgaarden samen (131 in boomgaard 1 en 554 gaten in boomgaard 2) (Figuur 1). We stelden een duidelijke seizoensgebonden toename van de activiteit van woelmuizen vast, waarbij het percentage heropeningen geleidelijk toenam van een laag niveau in de zomer tot een (zorgwekkend) hoog niveau in de winter. Dat wijst op een aanzienlijke aanwezigheid en activiteit van woelmuizen in appelboomgaarden.

De activiteit van woelmuizen nam geleidelijk toe van juni (9,5% heropening van holen met 0,06 gaten/m²) tot juli (14,3% met 0,09 gaten/m²) en september (35,9% met 0,22 gaten/m²), met een piek in december (46,9% met 0,29 gaten/m²). Dat seizoenpatroon weerspiegelt de wintervoorbereiding van woelmuizen en het verhoogde risico op schade wanneer voedsel schaars is én benadrukt het belang van proactief beheer tijdens de koudere maanden.

Heeft de vegetatie een impact op de muizenactiviteit?

In de proefboomgaarden werden bloemrijke complexe mengsels en grasstrookranden met elkaar vergeleken. Boomgaard 1 is aan één kant omgeven door een divers complex groenbedekkermengsel, terwijl dat bij boomgaard 2 niet zo is. De activiteit van woelmuizen varieerde aanzienlijk tussen de boomgaarden (Figuur 2). Boomgaard 1 had een lager aantal (actieve) openingen in vergelijking met boomgaard 2. Eenvoudigere plantmengsels (klassiek gras) vertoonden meer activiteit van woelmuizen, terwijl complexere mengsels net minder woelmuizenopeningen lieten zien.

In boomgaard 1, waar aan één kant een mix van bloeiende planten stond en de paden tussen de rijen begroeid waren met gras, bleef de activiteit van woelmuizen tijdens het seizoen relatief laag. Gemiddeld (per vierkante meter) nam het aantal actieve holen langzaam toe van ongeveer 0,02 in juni tot 0,13 in december, wat nog steeds vrij laag is. Boomgaard 2 had een andere uitkomst doordat het grootste deel van de middenpaden en de randen begroeid is met raaigras. Daar steeg het gemiddelde aantal gaten per boom van 0,08 gaten in de vroege zomer tot 0,39 gaten in december. Dat is drie keer zoveel als in boomgaard 1.

Hoe beïnvloedt de vegetatie de verspreiding?

Wat de verspreiding van woelmuizen in boomgaarden betreft, bracht onze rij-voor-rij monitoring gedurende 2025 duidelijke patronen aan het licht in hoe ze zich verspreiden onder verschillende vegetatiebeheersystemen (Figuur 3). In boomgaard 1 was er een duidelijk verschil in de activiteit van de woelmuizen. Rij 1, die het dichtst bij de complexe mengsels van bloeiende planten stond, vertoonde de grootste activiteit en steeg van 0,04 actieve gaten/m² in juni tot 0,26 in december. De activiteit nam geleidelijk af in de richting van rij 5, die zelfs na zes maanden opvallend rustig bleef met slechts 0,03 actieve gaten/m². Dat wijst erop dat de complexe bloemenborder mogelijk de activiteit van woelmuizen heeft aangetrokken of geconcentreerd waardoor er mogelijk plaatselijk minder woelmuizenactiviteit binnen de boomgaard zelf was.

Boomgaard 2 vertelde een heel ander verhaal. Ondanks de uniforme grasranden was de verspreiding van de woelmuizen zeer ongelijkmatig en onvoorspelbaar over de rijen heen. Rijen 1, 7 en 8 vertoonden ernstige aantasting, met elk bijna één actief gat/m² in december, terwijl rijen 2 en 3 gedurende het hele seizoen vrijwel volledig vrij bleven van woelmuizen. Het ongelijkmatige patroon in boomgaard 2, waar sommige rijen onder extreme druk stonden terwijl de aangrenzende rijen dat niet waren, maakt het beheer van de woelmuizenpopulatie iets moeilijker.

Tot slot

In deze proefopstelling bepaalt de samenstelling van randvegetatie waar en hoe intens de woelmuizen zich vestigen in appelboomgaarden. Uniforme grasranden lijken de activiteit van de woelmuizen in de zwartstrook te bevorderen.

Complexere mengsels in de randvegetatie zorgden daarentegen niet voor meer woelmuizenactiviteit in de boomgaard zelf, zoals vaak verondersteld wordt. In de boomgaard nabij het complexe mengsel in onze studie, breidde de woelmuizenactiviteit ook niet sterker uit in vergelijking met de boomgaard die verder weg gelegen was van het complexe mengsel.

Volgend jaar volgen we die percelen verder op om de dynamieken beter te begrijpen. De populatieontwikkeling en migratie van woelmuizen zijn complex en kunnen beïnvloed worden door tal van factoren. We zijn heel benieuwd hoe dat volgend jaar zal evalueren.

Meer info?
ammar.alhmedi@pcfruit.be
tim.belien@pcfruit.be

Dit onderzoek wordt uitgevoerd in kader van project ‘Bloemen zonder woelen (EIP OG 202405-0256-1) Subthema samenwerking: milieu en biodiversiteit’.