foto: © Luc Mouton
bron artikel: Velt

Zoveel tuiniers willen buitentomaten kweken, maar de tomatenziekte, Phytophthora infestans, tast elke zomer alle planten aan. En dan heb je, na al je moeite, weinig of geen oogst. Een gedreven groep Velt-tuiniers werkt aan een duurzamere oplossing: ziekteresistente tomatenrassen voor vollegrond veredelen. Boeiend, en een werk van jaren. Dit artikel is deel zes van een reeks berichten over het Robuuste Tomaten project, die je hier kan nalezen.

Jaar vier van het Velt-project Robuuste Tomaten

Het participatieve veredelingsproject Robuuste Tomaten komt al dichter bij de doelstelling: nieuwe zaadvaste, ziekteresistente tomatenrassen voor de buitenteelt selecteren. Buiten? Dat betekent nog altijd: zonder kas, serre of afdak, of zonder enige andere bescherming of behandeling tegen schimmels. Ons veredelingsclubje van amateurtuiniers telde het voorbije jaar 150 leden, en we testten 28 selecties of basislijnen uit. Bij die selecties zitten al F5’s, dus de vijfde generatie. We merken vooral in die generatie dat strenge selectie op Phytophthora resistentie van de voorbije jaren vruchten afwerpt.

Resistentiegenen kijken (maar niet aankomen)

We kregen er dankzij Hogeschool Vives een boeiend instrument bij om nog gerichter robuuste tomatenplanten te selecteren. Marker Assisted Selection (MAS) is een techniek waarmee je plantmateriaal – concreet: een stukje blad van de beste drie tomatenplanten van iedere deelnemer – kunt screenen op resistentiegenen. 70 deelnemers stuurden deze zomer bladstalen op. De Vives-medewerkers testten dan of de genen ph2 en ph3 in een ras – of in een selectie – aanwezig zijn, en of die dan homozygoot of heterozygoot aanwezig zijn. Zoals we al eerder aangaven, betekenen die termen:

• homozygoot: van beide ouders is een bepaald gen overgeërfd;

• heterozygoot: van slechts één ouder is een bepaald gen overgeërfd.

Onderstaand de resultaten van de MAS-techniek op diverse bestaande tomatenrassen – zowel hybriden als zaadvaste rassen.

Verklaring tabel
Ho = Phytophthoraresistentiegen is homozygoot aanwezig
He  = Phytophthoraresistentiegen heterozygoot aanwezig
0 = resistentiegen is niet aanwezig
? = onduidelijk resultaat

Je ziet onder meer de scores van enkele bekende rassen uit de jaarlijkse Velt-zadenlijst:

• Primabella en Resibella zijn de meest resistente zaadvaste rassen, want ze zijn homozygoot op ph-2 en ph3.
• Bonbon de Gembloux, Duttingold en Philamina zijn matig tot goed resistent, met enkel ph-3 homozygoot.
• Téton de Vénus, Sonnenherz en de meeste aangeboden rassen – ook in andere catalogi – hebben die resistentiegenen niet, en zijn dus enkel geschikt voor de beschutte teelt.

Uit onze praktijkervaringen blijkt dat robuuste tomatenplanten minimaal het ph-3 gen bezitten. We streven ernaar om over enkele jaren een aantal zaadvaste rassen ter beschikking te stellen die homozygoot zijn voor ph-2 én ph-3. MAS is een hulpmiddel in dat selectieproces.

Hoe brachten onze 28 selecties het ervan af? Bij wijze van voorbeeld: deelnemer Jef Wynants stuurde stukjes blad in van zijn beste planten, en kreeg deze scores.

Je ziet meteen dat de vetgedrukte selecties de beste kaarten hebben, en dat we met het zaad daarvan volgend jaar weer verder gaan. MAS is echter niet feilloos. Op dit moment worden nog altijd nieuwe genetische merkers getest. Het is namelijk zo dat een genetische merker ontkoppeld kan worden van een resistentiegen en zo verkeerde resultaten oplevert. Testen met verschillende merkers, gekoppeld aan de resultaten op het veld, verhoogt wel de betrouwbaarheid van de test.

De voorbije decennia bleek dat resistentiegenen uiteindelijk toch door Phytophthora doorbroken worden, waardoor de planten toch ziek worden. Dat is al gebeurd met resistentiegen ph-1. We hopen dat de resistentie lastiger te doorbreken is als er meerdere ph-genen in de plant aanwezig zijn. Naast de bekende ph-2 en ph-3 genen zijn er wellicht aanvullende genen die de resistentie positief kunnen beïnvloeden. We weten echter nog niet om welke genen dit gaat en kunnen die daarom niet met de MAS-techniek testen.

Nog dit: bij DNA-analyses kijk je of bepaalde genen aanwezig zijn of niet. De medische wereld, de gerechtelijke opsporingsdiensten en onder meer ook veredelaars gebruiken die analyses, maar uiteraard veranderen ze het genetisch materiaal daarmee niet.

Een boeiende groep

Op ons Discord-forum blijven de deelnemers ervaringen uitwisselen en elkaar vragen stellen, en ook pronken met hun foto’s van een prachtige oogst. Roland heeft op dit forum ook een handige kaart ingevoegd waarbij deelnemers elkaar kunnen vinden en met elkaar contact opnemen. Zo hebben verschillende deelnemers elkaar al bezocht. In de tuin dus: met een kritisch oog voor elke genummerde tomatenplant, en onvermijdelijk ook een even kritische proeverij van de vruchten. Verder ontmoetten een aantal tuiniers-veredelaars elkaar ook op tomatenproefdagen, tussen de honderden zaadvaste rassen in. Dit participatieve veredelingsproject heeft dus ook een leuke sociale kant!

Helemaal een hoogtepunt was de reportage die Plattelands-TV eind augustus maakte bij Velt-lid Jef Wynants in Landskouter, en bij Hogeschool Vives in Roeselare. Het werd een heel instructief filmpje: over het ontstaan en de werking van het robuustetomatenproject, over de selectie in de tuin én met Marker Assisted Selection.

Dit project omvat geen biologisch gecertificeerde proeven, het gaat om particuliere initiatieven. Desalniettemin kunnen deze resultaten ook professionele (CSA) landbouwers inspireren. Interesse om deel te nemen aan dit participatieve veredelingsproject Robuuste Tomaten van Velt? Meer informatie en inschrijven via deze link.

Wees er je wel van bewust dat er heel wat tijd kruipt in de observatie van de testplanten. Plaats voor de planten is voor een boer waarschijnlijk weer minder een probleem. Verder moet je ook rekening houden met de heterogeniteit van de testplanten: qua habitus, vruchtvorm en -kleur en -grootte, rijpingstijd, en natuurlijk de Phytophthoraresistentie.

Meer info?
Lieven David: lieven@velt.nu
angelo.dewitte@vives.be